Gần đây tôi có đọc một bài viết trên tờ The Conversation với tiêu đề "Ngụy biện Người gác cửa: Tại sao việc ứng dụng AI một cách bất cẩn lại dễ gây phản tác dụng." Bài viết đã chạm đến một thực tế mà tôi thấy ở rất nhiều doanh nghiệp hiện nay: niềm tin rằng nếu một công việc có thể được mô tả đơn giản, thì nó có thể được tự động hóa, và điều đó đương nhiên sẽ cải thiện hiệu quả.
Ví dụ về Người gác cửa
Bài viết đưa ra một ví dụ rất hay. Hãy tưởng tượng một chủ khách sạn đang cố gắng cắt giảm chi phí và tăng lợi nhuận. Ông ta quyết định loại bỏ vị trí người gác cửa vì trên giấy tờ, nó có vẻ không cần thiết. Máy móc cũng có thể mở cửa mà. Nhưng điều này bỏ qua những gì người gác cửa thực sự đóng góp. Anh ấy chào đón khách, giúp đỡ hành lý, tạo ra bầu không khí thân thiện và đại diện cho tính cách cũng như lòng hiếu khách của khách sạn. Công việc của anh ấy là về trải nghiệm, sự an toàn và sự kết nối, chứ không chỉ đơn thuần là mở một cánh cửa.
Đó chính là bản chất của "ngụy biện người gác cửa": đơn giản hóa một vai trò phức tạp của con người thành một nhiệm vụ nhỏ hẹp, tự động hóa nó và cho rằng doanh nghiệp sẽ tốt lên, mà không cân nhắc đến những giá trị ẩn giấu đã bị mất đi.
Những Sai lầm Hiện tại trong Ứng dụng AI
Nhiều tổ chức ngày nay đang mắc phải những sai lầm tương tự. Họ vội vàng thay thế nhân viên bằng các đội ngũ thuê ngoài hoặc tự động hóa, bị thúc đẩy bởi sự hào hứng xung quanh trí tuệ nhân tạo. Một số thậm chí còn cắt giảm nhân sự dù vẫn đang có lãi, tin rằng AI sẽ xử lý mọi thứ hiệu quả hơn. Nhưng nhiều nhà lãnh đạo không thực sự hiểu họ đang thay thế cái gì, hoặc họ đang đánh mất điều gì trong quá trình đó.
Thực tế về các Công cụ AI
Các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) là những công cụ ấn tượng, nhưng chúng còn lâu mới hoàn hảo. Những mô hình có năng lực nhất thì tốn kém để vận hành, trong khi những mô hình nhỏ hơn lại gặp khó khăn với các suy luận phức tạp. Các mô hình lớn hơn có thể tạo ra kết quả tốt hơn, nhưng chúng cũng mang lại những vấn đề như câu trả lời không chính xác, hành vi khó đoán và dễ bị tấn công bởi các đầu vào sai lệch.
Mặc dù một số chuyên gia công nghệ tuyên bố khác, lĩnh vực AI vẫn còn rất non trẻ. Hầu hết chúng ta đều đang vừa làm vừa học. Mỗi thế hệ mô hình mới lại giới thiệu những điểm mạnh và thách thức mới, và toàn bộ hệ thống phải được thiết kế lại để tích hợp chúng một cách an toàn. Việc triển khai AI tốt đòi hỏi kế hoạch cẩn trọng, các câu lệnh (prompt) chu đáo, sự giám sát liên tục và sự kiểm soát của con người.
Nghiên cứu Chỉ ra Điều gì
Các nghiên cứu gần đây ủng hộ quan điểm này. Một báo cáo từ McKinsey & Company cho thấy gần như mọi công ty lớn hiện nay đều đầu tư vào AI, nhưng chỉ có một phần trăm tin rằng họ đã đạt đến độ chín muồi hoàn toàn, nghĩa là AI được tích hợp sâu rộng và mang lại kết quả kinh doanh đo lường được.
Tương tự, một nghiên cứu năm 2025 của Boston Consulting Group cho thấy chỉ có năm phầnăm trong số hơn 1.200 công ty toàn cầu nhận ra giá trị kinh doanh rõ ràng từ AI, chẳng hạn như giảm chi phí hoặc cải thiện quy trình làm việc. Hầu hết các tổ chức, khoảng sáu mươi phần trăm, thấy ít hoặc không có lợi ích gì.
Con đường Phía trước
Những phát hiện này cho thấy mặc dù AI hứa hẹn rất nhiều, thành công phụ thuộc vào nhiều thứ hơn là chỉ công nghệ. Nó đòi hỏi các chiến lược mới, quy trình làm việc được thiết kế lại, sự thay đổi văn hóa và sự tập trung vào con người.
Nhìn về phía trước, các doanh nghiệp nên tập trung vào sự hợp tác thay vì thay thế. Mục tiêu không phải là loại bỏ con người khỏi quy trình mà là kết hợp thế mạnh của con người với các công cụ AI theo cách nâng cao cả hai. Ngụy biện người gác cửa nhắc nhở chúng ta hãy tự hỏi, trước khi tự động hóa một vai trò, người đó còn đóng góp điều gì khác? Giá trị gì có thể biến mất nếu họ rời đi?
AI có thể thay đổi cách chúng ta làm việc, nhưng chỉ khi sự thấu hiểu, sự đồng cảm và óc phán đoán của con người vẫn là trọng tâm. Đó không phải là "AI đấu với con người", mà là "con người cộng với AI" làm việc cùng nhau để công nghệ hỗ trợ con người thay vì thay thế họ mà không hiểu rõ hậu quả.
Tham khảo
- "The 'Doorman Fallacy': Why Careless Adoption of AI Backfires So Easily." The Conversation, 2024.
- "Superagency in the Workplace: Empowering People to Unlock AI's Full Potential." McKinsey & Company, 28 tháng 1, 2025.
- "Only 5% of Companies Are Deriving Value from AI." Boston Consulting Group, 2025.